بند ۱۲-۵-۲-۱ مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان : ایمنی بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا (1403)

یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیری از حوادث در کارگاه‌های ساختمانی، حفاظت از افراد در برابر سقوط از ارتفاع است.
در مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان، استفاده از نرده‌های حفاظتی موقت برای محل‌های دارای خطر سقوط، با شرایط و محدودیت‌های مشخص پیش‌بینی شده است.
برای بررسی صحیح این الزامات باید میان ارتفاع سقوط، ارتفاع نرده و فاصله پایه‌های قائم آن تفاوت قائل شد.

۱. تعریف نرده حفاظتی موقت
نرده حفاظتی موقت، حفاظی قائم است که در محل‌های مشمول ضوابط برای جلوگیری از سقوط افراد نصب می‌شود.
این نرده معمولاً از اجزایی مانند نرده بالایی، نرده میانی، پایه‌های قائم و در موارد لازم پاخور تشکیل می‌شود.

۲. حد ارتفاع سقوط برای الزام نصب نرده
مطابق ضابطه موردنظر، در محل‌های مشمول بند، اگر ارتفاع سقوط بیش از ۱۲۰ سانتی‌متر باشد، نصب نرده حفاظتی موقت الزامی است.
بنابراین:
Hfall > ۱.۲۰ m
در این رابطه، Hfall ارتفاع سقوط از سطح کار تا سطح پایین‌تر است.
این مقدار نباید با ارتفاع خود نرده اشتباه گرفته شود.

۳. ارتفاع نرده حفاظتی در طبقات و سکوهای کار
ارتفاع نرده حفاظتی موقت از کف طبقه یا سکوی کار، مطابق ضوابط مورد استناد، باید در محدوده زیر باشد:
۰.۹۰ m ≤ Hguardrail ≤ ۱.۱۰ m
ارتفاع نرده از سطح کف طبقه یا سکوی کار اندازه‌گیری می‌شود.

۴. ارتفاع نرده در راه‌پله‌ها و سطوح شیب‌دار
برای راه‌پله‌ها و سطوح شیب‌دار، محدوده ارتفاع نرده حفاظتی موقت متفاوت است.
مطابق ضابطه مورد استناد:
۰.۷۵ m ≤ Hguardrail ≤ ۰.۸۵ m
بنابراین، محدوده ارتفاع نرده راه‌پله و سطوح شیب‌دار را نباید با محدوده ارتفاع نرده سکوهای کار یکسان دانست.

۵. فاصله پایه‌های قائم نرده حفاظتی
نرده حفاظتی موقت باید دارای پایه‌های قائم با فاصله حداکثر ۲ متر باشد.
بنابراین:
S ≤ ۲.۰۰ m
در این رابطه، S فاصله میان پایه‌های قائم متوالی است.
رعایت این فاصله به‌تنهایی برای تأیید ایمنی نرده کافی نیست و مقاومت اجزای آن و نحوه اتصال نیز باید کنترل شوند.

۶. مقاومت نرده حفاظتی
نرده حفاظتی باید از نظر مصالح، اتصال، پایداری و مقاومت در برابر نیروها و ضربه‌های احتمالی مناسب باشد.
همچنین در محل‌هایی که احتمال برخورد وسایل نقلیه یا تجهیزات متحرک با نرده وجود دارد، مقاومت حفاظ باید متناسب با شرایط خطر بررسی شود.

۷. نقش پاخور در حفاظت کارگاه
پاخور قطعه‌ای است که در قسمت پایینی لبه باز سکو یا جایگاه کار نصب می‌شود.
هدف اصلی آن جلوگیری از لغزش و سقوط مصالح، ابزار و اشیای کوچک از لبه محل کار است.
پاخور جایگزین نرده حفاظتی نیست؛ زیرا وظیفه اصلی نرده، حفاظت از افراد در برابر سقوط است.

۸. ضرورت بررسی سایر الزامات ایمنی
عدد ۱۲۰ سانتی‌متر نباید به‌عنوان مجوز عمومی کار بدون حفاظت در تمام ارتفاع‌های کمتر از آن تفسیر شود.
در محل‌هایی مانند بازشوهای خطرناک، دهانه‌های دسترسی، چاه‌ها و سایر موقعیت‌های خاص، ممکن است ضوابط مستقل و اقدامات حفاظتی دیگری لازم باشند.
بنابراین، انتخاب روش حفاظت باید متناسب با ماهیت خطر و تمام مقررات قابل اعمال انجام شود.

۹. نکات کلیدی آزمونی
۱. حد ارتفاع سقوط مقرر برای نصب نرده حفاظتی موقت در محل‌های مشمول بند، بیش از ۱۲۰ سانتی‌متر است.
۲. ارتفاع سقوط با ارتفاع خود نرده تفاوت دارد.
۳. ارتفاع نرده حفاظتی موقت در کف طبقه یا سکوی کار، بین ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر است.
۴. ارتفاع نرده حفاظتی در راه‌پله و سطوح شیب‌دار، بین ۷۵ تا ۸۵ سانتی‌متر است.
۵. حداکثر فاصله پایه‌های قائم نرده حفاظتی ۲ متر است.
۶. نرده حفاظتی باید مقاومت کافی در برابر نیروها و ضربه‌های وارده داشته باشد.
۷. پاخور برای جلوگیری از سقوط ابزار و مصالح پیش‌بینی می‌شود و جایگزین نرده حفاظتی نیست.
۸. رعایت ارتفاع و فاصله پایه‌ها به‌تنهایی برای تأیید ایمنی نرده کافی نیست.
۹. سایر الزامات حفاظت از سقوط باید متناسب با شرایط کارگاه بررسی شوند.
۱۰. شماره بند مقررات باید بر اساس ویرایش مورد استفاده تعیین شود.

دام آزمونی مهم
چهار مقدار عددی زیر نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند:
- ۱۲۰ سانتی‌متر: حد ارتفاع سقوط.
- ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر: ارتفاع نرده سکوی کار.
- ۷۵ تا ۸۵ سانتی‌متر: ارتفاع نرده راه‌پله و سطح شیب‌دار.
- ۲۰۰ سانتی‌متر: حداکثر فاصله پایه‌های قائم.

نتیجه آموزشی:
برای کنترل نرده حفاظتی موقت در کارگاه ساختمانی، ابتدا ارتفاع سقوط و ضرورت نصب حفاظ بررسی می‌شود.
سپس ارتفاع نرده، فاصله پایه‌های قائم، مقاومت سازه‌ای، نحوه اتصال و سایر اجزای حفاظتی کنترل می‌شوند.
بنابراین، رعایت صحیح ضوابط نرده حفاظتی مستلزم بررسی مجموعه شرایط هندسی و ایمنی است، نه صرفاً کنترل یک عدد.