برنامهریزی و طراحی محوطه، همراه ایجاد فضای لطیف و زیبا بـرای زنـدگی، بایـد براسـاس اصـول پدافند غیرعامل، هدایت سریع و مطمئن افراد به پناهگاه های خارج از ساختمان و جان پناه ها، اتخاذ تمهیداتی در جهت کاهش خطرات ناشی از ریزش آوار بر سر افراد و تسهیل اقدامات امـداد و نجـات برای کاهش خطرسازی ساختمان ها، صورت گیرد. این بخش، جنبههای مختلـف طراحـی محوطـه را مشخص کرده و برخی از ویژگیها را ارائه میدهد.
٢١-٢-٢-١- جانمایی ساختمان
از آنجا که جانمایی مناسب ساختمان ها، میتواند تأثیر مهمی بر کاهش آسیبپذیری داشـته باشـد، حداقل تمهیدات لازم برای طراحی، به شرح زیر است:
٢١-٢-٢-١-١- با توجه به افزایش خطرپذیری در تمرکز ساختمان ها، افراد، فعالیت ها و سـرمایههـا، طراحی باید به صورت غیرمتمرکز صورت گیرد.
٢١-٢-٢-١-٢- به منظور کاهش خسارات و اثرات انفجار، توصـیه مـی شـود بـین سـاختمان و راه دسترسی اصلی، فضاهای حایل ایجاد گردد. (شکل ٢١-٢-١)
٢١-٢-٢-١-٣- به منظور کاهش خطر ریزش آوار، فضایی با عرض حداقل ⅓ ( یک سوم ) ارتفاع ساختمان، بـهعنوان حریم آوار، باید در نظر گرفته شود. در این حریم،صرفاً ایجـاد فضـای سـبز و مسـتحدثات ایمن در برابر آوار، مجاز است.
٢١-٢-٢-١-٤- مکان یابی ساختمان تا حد امکان هماهنگ با عوارض طبیعی و یـا مصـنوعی (دفـاع غیرعامل طبیعی) و یا مدفون، صورت گیرد.
٢١-٢-٢-١-٥- به منظور پرهیز از پیامدهای انفجار، احداث مخازن سوخت غیـر ایمـن در حـریم آوار، مجاز نیست.
٢١-٢-٢-٢- فضاهای باز پیرامون ساختمان
٢١-٢-٢-٢-١- در فضاهای باز، باید مکان ها و دیوارک هایی به عنوان جان پناه ایجاد گردد. (شـکل ٢١-٢-٢)
٢١-٢-٢-٢-٢- اجزای فضاهای باز باید براساس اصل انعطاف پذیری و با عملکردهای چند منظوره، طراحی شوند به نحوی که در شرایط عادی، امکان فعالیتهای معمول را فراهم نموده و در شـرایط بحرانی، به عملکردهای اضطراری اختصاص یابند. (شکل ٢١-٢-٣)
٢١-٢-٢-٢-٣- در عناصر و اجزای مبلمان شهری، تا حد امکان از احـداث و ایجـاد لبـههـای تیـز گوشه (تا ارتفاع ٢ متری از زمین)، جلوگیری شود.
٢١-٢-٢-٢-٤- به منظور انجام عملیـات امـداد و نجـات، مکـان هـایی در فضـای بـاز بـا عملکـرد چندمنظوره پیشبینی شود که تا حد امکان دارای ویژگیهای زیر باشند:
- دسترسی مناسب به ساختمان ها
- خارج از حریم آوار
- مصون از اثر عوامل نامساعد طبیعی
- کف هموار و شیب حداکثر چهار (٤) درصد
- دارای زیرساختهای لازم برای نصب سریع و استقرار تجهیزات امدادرسانی
٢١-٢-٢-٢-٥- در مجموعه های زیستی و هر محله شهری، در حد امکان باید محل های مناسـبی برای عملیات امداد و نجات، با امکانات فرود بالگرد، پیشبینی شوند.
٢١-٢-٢-٢-٦- جانمایی ساختمان در خیابان های باریک و یک طرفه، به نحوی که عملیات امـداد و نجات با اخلال و تأخیر مواجه شود، مجاز نمیباشد.
٢١-٢-٢-٢-٧- در کلیه ساختمان هایی که در خیابان های باریک و یک طرفه قـرار دارنـد و امکـان تعریض معابر دسترسی وجود ندارد، تجهیزات اطفاء حریق در داخل مجموعه باید به نحـوی تـأمین گردد که تأخیر و کندی عملیات امداد و نجات و اطفاء خودروهای آتشنشانی را جبران نماید.
٢١-٢-٢-٢-٨- محوطه تا حد امکان باید از چمن و یا درخت و گیاه مناسب پوشیده شـود. نصـب سنگ های بزرگ تزئینی، که ایجاد نوعی جان پناه مقاوم مینمایند، در صورت نداشـتن گوشـه هـای تیز، بلامانع است.
٢١-٢-٢-٣- ورودیهای مجموعه زیستی
٢١-٢-٢-٣-١- محوطه ی هر مجموعه زیستی با بیش از ٢٠٠ واحد مسکونی (یا معادل آن)، بایـد دارای حـداقل دو ورودی - خروجـی (دروازه) باشـد کـه بـا فاصـله مناسـب و دور از یکـدیگر قـرار گیرند(رعایت اصل پراکندگی).
٢١-٢-٢-٣-٢- ابعاد دروازه ها باید متناسب با حجم تردد سواره و پیاده در زمان بحران، پیشبینی شوند.
٢١-٢-٢-٣-٣- دروازه ها باید به گونهای باشند که در صورت تخریب، موجب انسداد تردد وسـایل نقلیه نشوند.
٢١-٢-٢-٤- دسترسیهای مجموعه زیستی
٢١-٢-٢-٤-١- مسیرهای دسترسی باید به نحوی طراحی شوند که با حداقل نمودن تداخل حرکت عابرین پیاده و وسایل نقلیه، کارایی به حداکثر برسد.
٢١-٢-٢-٤-٢- طراحی هندسی مسیرهای محوطه باید بهگونـهای باشـد کـه تقـاطع اضـلاع، نـرم (منحنی) و فاقد زوایای تند باشند و مسیریابی اضطراری در آنها، به سادگی صورت گیرد.
٢١-٢-٢-٤-٣- تا حد امکان، ریزش آوار و شیشه نباید موجب انسداد مسیرهای دسترسی و ایجـاد خطر برای افراد شود (حریم آوار رعایت شود).
٢١-٢-٢-٤-٤- در حاشیه مسیرهای پیاده و سواره رو، حـداقل یـک ردیـف درخـت در ترکیـب بـا پشتهی خاکی چمنکاری شده و یا جعبه گلدان، طراحی و اجرا شود.
٢١-٢-٢-٤-٥- در طراحی شبکه سواره رو داخـل مجموعـههـای زیسـتی بـا بـیش از ٢٠٠ واحـد مسکونی (یا معادل آن) به بالا، لازم است حداقل یک مسیر دسترسی محوری سواره رو متناسـب بـا ترافیک زمان بحران (بویژه حمله هوایی) پیشبینی شود. حریم آوار ساختمان های مجاور این مسیر، نصف ارتفاع آن ها است.
٢١-٢-٢-٤-٦- معابر پیاده باید فاقد ناهمواری، برآمـدگی و سـطوح لغزنـده باشـند و از بکـاربردن مصالح کندکننده حرکت در آنها خودداری شود.
٢١-٢-٢-٤-٧- برای سهولت حرکت در مواقع بحران ناشی از تهدیدات، هر آنچـه سـرعت گریـز از خطر را محدود نماید، باید از طرح محوطه حذف شده و یا مناسبسازی شود.
٢١-٢-٢-٤-٨- ابعاد پلهها در فضای باز، برای حفظ ایمنی و راحتی، باید به صورت زیر باشند:
- عرض حداقل ۱/۵ متر
- ارتفاع حداکثر ١٥ سانتیمتر
- حداقل کف مفید ٣٠ سانتی متر
- به ازاء هر ١٠ پله یک پاگرد (فضای استراحت).
٢١-٢-٢-٤-٩- شیبراهه نباید بیش از ٥ درصد شیب داشته باشد. عرض آن باید بیش از ۱/۸ متـر بوده و کف آن زبر باشد.
٢١-٢-٢-٤-١٠- برای خروج افراد از ساختمان، طراحی معبر (کانال) تأسیسـاتی آدمرو و مقـاوم در برابر موج انفجار (موضوع بنـد ٢١-٣-٣-٣)، در همـاهنگی بـا مهنـدس تأسیسـات، الزامـی اسـت.
اینگونه معابر باید قابلیت گذر تأسیسـات اصـلی و زیرسـاختهـا (موضـوع بنـد ٢١-٧-٢-٨-٣) را داشته و خروجیهای متعدد به محوطه در آن پیشبینی شود.
٢١-٢-٢-٥- جانپناه ها
٢١-٢-٢-٥-١- فضاهایباز، باید بهنحوی طراحـی شـوند کـه درترکیـب با عوارضـی نظیـر پشـته ی چمن کاریشده، فرورفتگی، جعبه گلدان و دیوارک، ضمن ارتقاء محیط بـرای تـامین فعالیـت هـای شرایط عادی (مانند بازی و نشستن)، جان پناه های مناسب در آنها، ایجاد شوند.
٢١-٢-٢-٥-٢- محل استقرار جان پناه ها باید خارج از حریم آوار باشد.
٢١-٢-٢-٥-٣- جان پناه ها باید با ظرفیت کم و پراکندگی مناسب، در خارج مسیرها و فضـای بـاز،ایجاد شوند.
٢١-٢-٢-٥-٤- شکل جان پناه ها باید نرم (منحنی) و فاقد نقاط تیز گوشـه بـوده و سـازه ی آنهـا، مقاوم در برابر موج انفجار باشند.
٢١-٢-٢-٥-٥- فاصله جان پناه ها از یکدیگر، حداکثر ٢٠ متر باشد.
تصویر ۱
تصویر ۲
تصویر ۳