تصرف: در لغت به مفهوم در اختیار گرفتن ساختمان یا بخشـی از آن بـه منظـور اسـکان، کـار یـا استفاده ای معین است و در این مقررات، مقصود از ”تصرف”، نوع و شیوه بهره گیری از بنا یا بخشـی از آن است که به منظوری خاص در دست بهرهبرداری بوده یا قرار است به آن منظور مورد اسـتفاده واقع شود.
واحد تصرف: محدوده ای مستقل از یک بنـا، دارای متصـرف یـا متصـرفانی بـا مالکیـت یـا مجـوز بهرهبرداری مشخص، که به وسیله دیوارها و سقف و کف از سایر واحدهای تصرف و فضـای عمـومی مجزا گردیده است. مانند واحدهای مسکونی، واحدهای کسبی مستقل، مغازه هـا و واحـدهای اداری مستقل. اتاقهای هتلها و سایر ساختمانهای اقامتی، خوابگاهها، بیمارستانها، ادارات و یا غرفههای فروش کالا در فروشگاههای بزرگ، به طور مستقل واحد تصرف محسوب نمیشوند.
بار تصرف: تعداد افراد استفاده کننده از یک فضا، واحد تصرف یا ساختمان به طور هم زمـان اسـت، که راه دسترس یا خروج برای آن تعداد طراحی میشود.
فضا: مقصود از ”فضا” در این مبحث محدوده ای از تصرف یـا سـاختمان اسـت کـه بـرای فعـالیتی مشخص در نظر گرفته شده است. فضاها ممکن است در ترکیـب بـا یکـدیگر یـا مسـتقل از هـم در تصرفهای مختلف استقرار یابند. تقسیم بندی فضاها در ارتباط مستقیم با تقسـیم بنـدی تصـرف هـا نیست و هر تصرف ممکن است از یک یا چند فضا تشکیل شود. انواع فضاها به طور کلی عبارتند از:
١- فضای اقامت: فضایی محصور برای زندگی، خواب و غذا خـوردن انسـان اسـت، کـه بـه وسـیله عناصر ساختمانی از جمله دیوارها، سقف و کف از سایر فضاها جداشده و دارای نور و تهویه طبیعـی و حفاظت لازم در برابر عوامل طبیعی باشد.
٢- فضای اشتغال: فضایی محصور برای کسب و پیشه و استقرار شاغلان به تعداد کمتر از بیسـت نفـر در تمام تصرفهاست، که به وسیله عناصر ساختمانی از جمله دیوارها یا جداکننده هـای قابـل جابجـایی (پارتیشن)، سقف و کف از سایر فضاها جداشده و دارای نور و تهویه طبیعی یا مصـنوعی و حفاظـت لازم در برابر عوامل طبیعی باشد.
٣- فضای جمعی: فضایی که برای استفاده جمعی و همزمان ٢٠ نفر و بیشتر در نظر گرفتـه شـده است. فضاهایی مانند سالن گردهم آیی یا کنفرانس، سالن سینما، سالن رسـتوران، سـالن انتظـار در ترمینال مسافربری، سـالن قرائـت کتابخانـه، سـالن نمـایش، سـالن نمایشـگاه، شبسـتان مسـجد و استادیوم ورزشی، فضاهای جمعی محسوب میشوند.
٤- فضای انبار: شامل همه فضا هائی که به منظور انبـار کـردن کالاهـا و محصـولات غیرخطرنـاک مورد استفاده قرار میگیرند و محل اشتغال محسوب نمیشوند.
٥- فضای آشپزخانه: فضایی دارای نور و تهویه لازم مطابق الزامات مربوط که به امکانات و لوازمی تجهیز شده تا به منظور نگهداری مواد غذایی، آماده سازی، پخت و پز و تهیه غذا مورد استفاده قرار گیرد. در مواردی وسایل لازم برای غذاخوردن نیز در همین فضا قرار میگیرد.
آشپزخانهها از نظر نحوه قرارگیری و معماری بر سه نوع هستند:
الف- آشپزخانه مستقل، که توسط در و سایر عناصر جداکننده از دیگر فضاها جدا شده است؛
ب- آشپزخانه باز، که فضای آشپزخانه بدون وجود در یا دیگر عناصر معماری با سایر فضاها مـرتبط است؛
پ- آشپزخانه دیواری، که در آن تجهیزات آشپزخانه در جوار یا در داخل دیـوار جاسـازی شـده بـه شکلی که حد فاصل ردیف قفسه با فضای مجاور هیچ عنصر ساختمانی یا قفسهای قـرار نگرفتـه باشد و فقط میتواند توسط درهای قفسهها پوشانده شده و از فضای اصلی مجزا شود؛
آشپزخانهها از نظر نوع استفاده بر سه دسته هستند:
الف- آشپزخانه خانگی، که برای استفاده یک خانواده یـا گروهـی مشـخص از افـراد در نظـر گرفتـه میشود؛
ب- آشپزخانه تجاری یا عمومی، که برای یک فعالیت تجاری مانند رستورانها و هتـلهـا یـا مراکـز عرضهکننده غذا مورد استفاده قرار میگیرد؛
پ- آشپزخانه صنعتی، که برای تولید صنعتی و بستهبندی انبوه غذا ایجاد میشود.
آشپزخانه صنعتی تابع مقررات جداگانه و خاص خود است.
٦- فضای آبدارخانه: فضایی مشابه آشپزخانه که تنها بـه امکانـات و لـوازم آمـاده سـازی و تهیـه خوراک سرد و نوشیدنی ها تجهیز میشود و در آن لوازم پخت و پز نصب نمـی شـود. در مـواردی در همین فضا، با تمهیدات لازم از جمله تهویه کافی، لوازم گرم کردن غذای آماده نیز نصب میگردد.
٧- فضای بهداشتی: فضائی دارای تهویه و روشنایی لازم مطابق مقررات مربوط که بـه امکانـات و لوازمی تجهیز شده، تا به منظور تأمین بهداشت ساکنان و استفاده کنندگان ساختمان مورد استفاده قرار گیرد. این فضاها شامل مستراح، دستشوئی و حمام و فضای شستشوی وسائل نظافت میشوند.
فضاهای بهداشتی به طور کلی از نظر نوع استفاده بر سه دستهاند:
الف- فضاهای بهداشتی خصوصی، که برای استفاده افرادی معین در یک دوره زمانی مانند سـاکنان فضاهای اقامت یا گروهی مشخص از افراد از جمله کارکنـان ثابـت یـک تصـرف اداری، در نظـر گرفته می شوند.
ب- فضاهای بهداشتی عمومی، که برای استفاده عموم افراد در نظر گرفته می شوند. مانند فضـاهای بهداشتی در ساختمانها و فضاهای عمومی، یا فضاهای اختصاص یافته به مراجعه کننـدگان در تصرفهای اداری و یا تجاری.
پ- فضاهای بهداشتی خاص، که در تصـرف هـا و فضـاهایی ماننـد بیمارسـتان هـا، آزمایشـگاه هـای تشخیص پزشکی و آسایشگاهها برای نیازهای خاص استفاده کنندگان تعبیه می شـوند و بایـد از مشخصات و الزامات مختص خود پیروی نمایند.
٨- فضای ارتباط و دسترس: فضائی که ارتباط و دسترسی به تصرفهای درون ساختمان یا بـین فضاها از طریق آن صورت میگیرد. چنین فضاهایی ممکن است به عنـوان بخشـی از سـاختمان بـه صورت محصور و سرپوشیده طراحی شوند و یا به صورت فضای نیمـه بـاز متصـل بـه سـاختمان در مسیر دسترس و خروج ساختمان قرار گیرند.
٩- فضای تأسیسات: فضاهایی مستقل که تجهیزات و وسایل تأسیسـاتی سـاختمان در آن نصـب می شوند. اگر چه ممکن است در مواقعی، عملیات نگهداری یا تعمیـر تجهیـزات نصـب شـده در آن صورت گیرد، فضای اشتغال محسوب نمیشود.
١٠- توقفگاه: محل های توقف و نگهداری وسایل نقلیه که شامل توقفگاههای وسایل نقلیه در فضای باز و فضاهای توقفگاه وسایل نقلیه در ساختمان میشوند.
١١- فضای توقفگاه وسایل نقلیه در ساختمان: توقفگاههای مخـتص وسـایل نقلیـه سـاکنان در ساختمانهای مسکونی یا ساختمانهایی که مکانهای توقف دارای مالکیت یـا حـق اسـتفاده افـراد معین است، توقفگاههای خصوصی محسوب گردیده و توقفگاههایی که امکان استفاده عموم از آنهـا میسر است، توقفگاه عمومی محسوب میگردند.
توقفگاههای خودرو به سه گروه کوچک (دارای حداکثر ٣ محل توقف خودرو)، متوسط (دارای ٤ تـا حداکثر ٢٥ محل توقف خودرو)، و بزرگ (دارای بیش از ٢٥ محل توقف خودرو)، در انواع خصوصـی و عمومی تقسیم میشوند.
١٢- فضاهای باز
آ- حیاط بیرونی: فضائی باز و بیرون سطح زیربنا است، که قسمت اعظـم نورگیــری سـاختمان از آن تأمین میشود. نسبت سطوح حیاط و سطح زیربنای همکف، در مقررات طرحهای توسعه شهری تعیین میشود.
ب- حیاط خلوت: فضائی باز است، کوچـک تـر از حیـاط بیرونـی و معمـولاً در منتهـی الیـه دیگـر ساختمان که ممکن است در تمام عرض زمین و یا در قسمتی از آن قرار گیرد.
پ- حیاطهای داخلی: فضائی است باز که در میان زیربنای ساختمان تعبیه شـده و بـرای تـأمین نور و هوای فضاهای داخلی مورد استفاده قرار میگیرد.
پ-١- پاسیو: فضائی باز است، که به وسیله جدارههایی محصور شده و به طور معمول اضـلاع آن در تمام ارتفاع ساختمان امتداد یافته، و وظیفه تأمین نور و تهویه بخشی از ساختمان را در طبقـات بـر عهده دارد.
پ-٢- گودال باغچه: فضائی باز در ساختمانهای گروه ٣ (از دستهبندی بخش ٤-٣-٢) است، که در میان ساختمان قرار دارد و به طور معمول کف آن در سطحی پائین تـر از تـراز طبقـه همکـف قـرار گرفته است و وظیفه تأمین نور و تهویه بخشی از ساختمان را بر عهده دارد.
پ-٣- حیاط مرکزی: فضائی باز در طبقه همکف ساختمانهای گـروه ٣ اسـت کـه توسـط احجـام ساختمانی همان پلاک از دو طرف یا بیشتر محصور گردیده و با رعایت ضـوابط طـرح هـای توسـعه شهری میتواند بعنوان حیاط اصلی محسوب شود.
ت- فضاهای نیمه باز: به فضاهایی اطلاق میشود که امکان دسترسی از داخل ساختمان داشـته و در ارتباط با هوای آزاد قرار دارند، به گونه ای که حداقل یک وجه آنها باز اسـت. انـواع ایـن فضـاها عبارتند از:
ت-١- بالکن: سطحی است که از دو یا سه طرف به طور مستقیم در مجاورت هوای آزاد قرار گرفتـه است و زیر آن به وسیله فضای بستهای اشغال نگردیده باشد.
ت-٢- بالکن کم عرض: بالکنی است با عرض کمتر از ۰/۵۰ متر و حداکثر بـا طـولی برابـر بـا انـدازه عرض پنجره ای که تا کف امتداد دارد. بالکن کم عرض را میتوان با مصالح غیـر بنـائی و بـا نـرده و امثال آن هم ساخت.
ت-٣- مهتابی (تراس): سطح روبازی از ساختمان، که بام بخشهایی از طبقه زیرین آن است.
ت-٤- ایوان: فضایی مسقف است که از یک طرف با هوای آزاد به طور مستقیم ارتباط دارد.
ت-٥- محفظه آفتاب گیر: فضائی نیمه باز، که در صورت اخذ مجوز از شهرداری هـا یـا سـایر مراجـع صدور پروانه ساختمانی، در شرایط اقلیمی مناسب با سطوح شفاف پوشیده می شوند، یا از ابتـدا بـه صورت بخشی از فضاهای اصلی ساختمان به منظور استفاده از انرژی و نور آفتاب و اجتناب از تبادل حرارت با خارج ساختمان طراحی میشود.
اتاق: فضایی دارای نور و تهویـه مستقل مطابق الزامات مربوط، که بـه وسـیله دیوارهـا، در، پنجـره، سقف و کف از سایر فضاها و محیط خارج ساختمان جدا شده و مطابق ضوابط مربوط، برای اقامت یا اشتغال درنظر گرفته شده است.
فضاهای مشاع: بخش هائی از ساختمان یا مجموعـه سـاختمانی کـه در انطبـاق بـا قـانون تملـک آپارتمانها و سایر قوانین مرتبط، مالکیت آن به عموم مالکان آن ساختمان یا مجموعه تعلق دارد.
جایگاه امدادرسانی: فضاها و سطوحی که به منظور کمک و امدادرسانی از طریق فضاهای بـاز، در موارد اضطراری در نظر گرفته شده و مورد استفاده قرار میگیرند.
ساختمانهای منفصل: ساختمان هائی هستند که بصـورت ”کوشـک” ماننـد، در داخـل محوطـه زمین و بدون اتصال به بناهای پلاکهای دیگر قرار دارند.
ساختمانهای متصل: ساختمان هائی هستند که به ساختمان ملک مجاور متصل و یـا حـد فاصـل آنها درز انقطاع بین دو بنا است.
تعمیرات اساسی: عبارت است از مداخلات مالک در ساختار اصلی ساختمان.
تعمیرات جزئی: عبارت است از مداخلاتی در ساختمان که تأثیری بر سـاختار اصـلی بنـا نداشـته باشد.
تغییر نوع تصرف و کاربری: عبارت است از مداخله و تغییر نوع استفاده از تصرف و بنـا، بصـورتی که نیاز به انطباق با ضوابط آن تصرف و بنا ضرورت یابد.
بسته (پاکت) حجمی بنا: حجم ساده شده ای است که کل بنـا بـر اسـاس ضـوابط مصـوب در آن محاط میشود.
سطح یا جدار نورگذر: به طور کلی به سطح یا جداری اطلاق میشود کـه ضـریب انتقـال نـور آن بزرگتر از ٢٠ درصد باشد. جدار نورگذر بر دو نوع شفاف و مات است و در ایـن مبحـث، پنجـره هـا، نماها و درهای خارجی شیشهای، نورگیرها و مشابه آنها را شامل میشود.
بازشو: سطحی از نما و یا دیوارهای ساختمان که با مصالح و عناصری ساخته شده که ضمن نورگذر بودن تمام یا بخشهایی از آن، امکان باز و بسته شدن را برای تامین تهویه لازم دارد.
گشودگی: سطح یا روزنه ای در نما یا دیوارهای یک فضا که به روی فضای خارج یا فضای مجاور باز است.
مصالح غیرریزنده: مصالحی هستند که اگر به هر صورت شکسته شـده و یـا از محـل خـود جـدا شوند، امکان ریزش قطعات آنها وجود نداشته باشد.
نمای ساختمان: بخشی از جداره خارجی ساختمان است که در معرض دید قرار دارد.
نمای شیشه ای: درصورتی که نمای ساختمان دارای پوشش حداقل ٦٠ درصد از شیشه باشد نمـای شیشهای نامیده، و به دو دسته تقسیم میشود:
١- نمای شیشه ای پیوسته: به نمایی شیشه ای اطلاق میگردد که دارای سطوحی از شیشه باشد، به طوریکه در تقسیم آن به ٢٠ متر مربع و بیشتر، جدا کنندهای با مصالح دیگر در بین نباشد.
٢- نمای شیشه ای ناپیوسته: به نمایی شیشه ای اطلاق میشود که دارای سطوح شیشه ای باشـد که در تقسیمات ٢٠ متر مربعی آن، جداکننده هائی با مصالح دیگر وجود داشته باشد.
شیبراه: سطح شیبداری است که برای حرکت بین دو سـطح دارای اخـتلاف ارتفـاع بـه کـار بـرده میشود.
میله دستگرد: یک میله یا نرده افقی یا مایل که با مشخصاتی معین برای دست گرفتن بـه عنـوان تکیهگاه یا هدایت افراد، نصب شده است.
مجرای خارجی نور و هوا: مجرائی منتهی به فضای باز در مجاورت زیرزمین و به منظور تأمین نور و هوای آن است که با تعبیه بازشـوهائی بـه آن (در انطبـاق بـا تعـویض هـوای طبیعـی در مبحـث چهاردهم مقررات ملّی ساختمان)، تأمین نور و هوای فضاهای واقع در زیرزمین را برعهده دارد.
سطح الزامی: سطحی است که رعایت مقدار و محدودیتهای آن در این مقررات الزامی شده است.
سطوح نورگیری و تعویض هوای الزامی: سطوحی هستند که جهت حداقل نـورگیری و تعـویض هوای طبیعی فضاها، طبق مقررات مربوط و مقادیر جدول ٤-٦-١ این مبحـث درنظـر گرفتـه مـی شوند. درمحاسبه این سطوح، مجموع سطوح نورگذر مجاز پنجرهها و درها و تمـام بازشـوها منظـور میگردند.
طبقه: عبارت است از فضا و عناصر قرار گرفته مابین کف مورد نظر و کف طبقه فوقانی.
میان طبقه: طبقه ای که تراز کف آن بین هر یک از طبقات اصلی ساختمان به گونه ای قرار دارد که از فضای زیر آن که قابل تصرف است دسترسی دارد و مساحت آن مطابق مقررات، نسبتی کـوچکتر از مساحت فضای زیر آن است.
ارتفاع ساختمان: فاصله عمودی تراز متوسط کف معبر مجاور، تا متوسط ارتفاع بـام شـیب دار یـا بالاترین نقطه جانپناه در بامهای مسطح است.
نقشه راهنمای تخلیه اضطراری در سوانح: تـابلوی مسـتطیل شـکلی کـه بـا اسـتفاده از نقشـه ساختمان، محل راهها و دسترسهای خروج و محل وسائل آتش نشانی و فضاهای پناه و محل تجمع ایمن و بازشوهای امداد رسانی در طبقه و غیـره را بـه منظـور اسـتفاده متصـرفین و بهـره بـرداران ساختمان نشان میدهد.
تابلوها و علائم راهنمای واکنش اضطراری در سوانح: تابلوهای مستطیل شـکل، حـاوی نقشـه خلاصه شده ساختمان و توضیحات ایمنی تکمیلی به منظور استفاده امدادگران، علاوه بر متصـرفین ساختمان است. این تابلو علاوه بر اطلاعات مندرج در نقشه تخلیه اضطراری، محل شـیرهای اصـلی گاز و تابلوهای برق و محل اتصال به شیر آب آتش نشانی و غیره را مشخص می کند.
ساختمانهای سبز و پایدار: ساختمان هائی که علاوه بـر الزامـات عمـومی، بخشـی از معیارهـای ساختمانهای سبز و پایدار مندرج در اهداف عینی و انتظارات عملکردی این مقررات را نیـز رعایـت نمایند.