مطابق
ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اصل بر این است که اموال محکومعلیه برای اجرای محکومیت مالی قابل توقیف باشد؛ اما قانونگذار برای حفظ حداقلهای ضروری زندگی و معیشت او و افراد تحت تکفلش، برخی اموال را تحت عنوان
مستثنیات دین از توقیف خارج کرده است.
مستثنیات دین، بهصورت حصری شامل موارد زیر است:
۱ -
منزل مسکونی متناسب: منزلی که عرفاً در شأن محکومعلیه در وضعیت اعسار او باشد. بنابراین هر منزل مسکونی بهطور مطلق مصون از توقیف نیست و تناسب آن با شأن و وضعیت مالی شخص اهمیت دارد.
۲ -
اثاثیه ضروری زندگی: وسایلی که برای رفع نیازهای متعارف و ضروری محکومعلیه و افراد تحت تکفل او لازم است. وسایل تجملی یا غیرضروری در این عنوان قرار نمیگیرند.
۳ -
آذوقه مورد نیاز: مواد غذایی موجود به اندازه احتیاج محکومعلیه و افراد تحت تکفل وی برای مدتی که عرفاً ذخیره آذوقه متعارف محسوب میشود.
۴ -
کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی: برای اهل علم و تحقیق، مشروط بر اینکه متناسب با شأن و نیاز علمی آنان باشد.
۵ -
وسایل و ابزار کار: ابزار کسب و کار کسبه، پیشهوران، کشاورزان و سایر اشخاص، در صورتی که برای امرار معاش آنان و افراد تحت تکفلشان ضروری باشد.
۶ -
تلفن مورد نیاز مدیون: تلفنی که برای نیاز متعارف و ضروری شخص مورد استفاده قرار میگیرد.
۷ -
ودیعه یا مبلغ پرداختی به موجر: مبلغی که در ضمن عقد اجاره به موجر پرداخت شده است، مشروط بر اینکه:
الف) بدون آن، پرداخت اجارهبها موجب عسر و حرج شود؛
ب) عین مستأجره مورد نیاز مدیون باشد؛
ج) محل مورد اجاره بالاتر از شأن عرفی او نباشد.
نکته مهم این است که
مستثنیات دین امتیازی مطلق و بدون قید نیست. در بسیاری از موارد، قانون معیارهایی مانند «ضرورت»، «تناسب با شأن»، «نیاز» و «عسر و حرج» را ملاک قرار داده است؛ بنابراین تشخیص مصداق، حسب مورد با توجه به وضعیت واقعی محکومعلیه انجام میشود.
نکته آزمونی:در
ماده ۲۴، عبارت
«صرفاً شامل موارد زیر است» بسیار مهم است و نشان میدهد مصادیق مستثنیات دین در این ماده به صورت
حصری بیان شدهاند.
همچنین در تستها به این قیود دقت کنید:
منزل مسکونی ← متناسب با شأن در حالت اعسارابزار کار ← ضروری برای امرار معاشودیعه اجاره ← نیاز به ملک + عسر و حرج + متناسب بودن با شأنپس صرف داشتن عنوان «منزل»، «وسیله کار» یا «ودیعه» برای شمول مستثنیات دین کافی نیست و باید شرایط قانونی آن نیز وجود داشته باشد.