ضریب پیمان یکی از مفاهیم مهم در نظام مالی و قراردادی پیمان‌های عمرانی است.
این ضریب، نسبت مبلغ اولیه پیمان به برآورد هزینه اجرای کار توسط کارفرما را مشخص می‌کند و در محاسبه نرخ پیمان نیز کاربرد دارد.
۱. تعریف ضریب پیمانمطابق بند «د»
ماده ۱۴ شرایط عمومی پیمان، نشریه ۴۳۱۱:
«ضریب پیمان، حاصل تقسیم مبلغ اولیه پیمان به مبلغ برآورد هزینه اجرای کار است.»
بنابراین:
K = P₀ / E
که در آن:
K: ضریب پیمان.
P₀: مبلغ اولیه پیمان.
E: مبلغ برآورد هزینه اجرای کار.
ضریب پیمان عددی بدون واحد است؛ زیرا از تقسیم دو مبلغ با واحد پولی یکسان به دست می‌آید.
۲. مبلغ برآورد هزینه اجرای کارمطابق بند «الف»
ماده ۱۴، برآورد هزینه اجرای کار مبلغی است که به‌عنوان هزینه اجرای موضوع پیمان، توسط کارفرما محاسبه و اعلام می‌شود.
این مبلغ در مخرج کسر مربوط به محاسبه ضریب پیمان قرار می‌گیرد.
۳. مبلغ اولیه پیمانمطابق بند «ب»
ماده ۱۴، مبلغ پیمان هنگام مبادله پیمان، همان مبلغ درج‌شده در
ماده ۳ موافقتنامه است که مبلغ اولیه پیمان نامیده می‌شود.
بنابراین، مبلغ اولیه پیمان در صورت کسر قرار می‌گیرد.
۴. مبلغ نهایی پیمانمطابق بند «ج»
ماده ۱۴، مبلغ نهایی پیمان از مبلغ درج‌شده در
ماده ۳ موافقتنامه و تغییرات احتمالی آن بر اساس اسناد و مدارک پیمان تشکیل می‌شود.
بنابراین، مبلغ نهایی پیمان ممکن است با مبلغ اولیه پیمان متفاوت باشد.
نکته مهم آن است که در تعریف ضریب پیمان موضوع بند «د»، مبلغ اولیه پیمان ملاک قرار می‌گیرد؛ نه مبلغ نهایی پیمان.
۵. مثال محاسباتی ضریب پیمانفرض کنید کارفرما هزینه اجرای یک پروژه را ۲۰۰ میلیارد ریال برآورد کرده است.
مبلغ اولیه پیمان نیز ۱۸۰ میلیارد ریال باشد.
در این صورت:
K = ۱۸۰ / ۲۰۰ = ۰.۹۰
بنابراین، ضریب پیمان برابر ۰٫۹۰ است.
این مقدار نشان می‌دهد مبلغ اولیه پیمان ۱۰ درصد کمتر از برآورد هزینه اجرای کار است.
۶. تفسیر مقادیر مختلف ضریب پیمانضریب پیمان را می‌توان از نظر مقدار در سه وضعیت بررسی کرد:
حالت اول ـ ضریب بزرگ‌تر از یکاگر K > ۱ باشد، مبلغ اولیه پیمان بیشتر از برآورد کارفرماست.
مثال:
K = ۱.۱۰
یعنی مبلغ اولیه پیمان ۱۰ درصد بیشتر از برآورد هزینه اجرای کار است.
حالت دوم ـ ضریب برابر یکاگر K = ۱ باشد، مبلغ اولیه پیمان با برآورد هزینه اجرای کار برابر است.
حالت سوم ـ ضریب کوچک‌تر از یکاگر K < ۱ باشد، مبلغ اولیه پیمان کمتر از برآورد هزینه اجرای کار است.
مثال:
K = ۰.۹۵
یعنی مبلغ اولیه پیمان ۵ درصد کمتر از برآورد هزینه اجرای کار است.
۷. کاربرد ضریب پیمان در نرخ پیمانمطابق بند «هـ»
ماده ۱۴ شرایط عمومی پیمان، نرخ پیمان برای هر قلم کار بر اساس بهای واحد آن قلم در فهرست بهای منضم به پیمان، با اعمال ضریب پیمان و ضرایب پیش‌بینی‌شده در فهرست بها و مقادیر کار تعیین می‌شود.
بنابراین، ضریب پیمان می‌تواند در تعیین نرخ قراردادی اقلام کار نقش داشته باشد.
البته شیوه‌ی اعمال ضرایب باید مطابق اسناد پیمان و دستورالعمل فهرست بهای مربوط انجام شود.
۸. تفاوت ضریب پیمان با سایر ضرایب فهرست بهاضریب پیمان نباید با ضرایب دیگر مورد استفاده در برآورد و اجرای پروژه یکسان فرض شود.
برای مثال، ضریب منطقه‌ای و ضرایب مربوط به طبقات یا شرایط اجرای کار ممکن است بر اساس ضوابط مربوط در محاسبات برآورد یا نرخ‌ها اعمال شوند.
اما ضریب پیمان، مطابق تعریف
ماده ۱۴، حاصل نسبت دو مبلغ مشخص است.
۹. نکات کلیدی آزمونی۱. ضریب پیمان در بند «د»
ماده ۱۴ شرایط عمومی پیمان تعریف شده است.
۲. صورت کسر ضریب پیمان، مبلغ اولیه پیمان است.
۳. مخرج کسر ضریب پیمان، مبلغ برآورد هزینه اجرای کار است.
۴. برآورد هزینه اجرای کار توسط کارفرما محاسبه و اعلام می‌شود.
۵. مبلغ اولیه پیمان همان مبلغ مندرج در
ماده ۳ موافقتنامه هنگام مبادله پیمان است.
۶. مبلغ نهایی پیمان نباید جایگزین مبلغ اولیه پیمان در فرمول ضریب پیمان شود.
۷. ضریب پیمان عددی بدون واحد است.
۸. ضریب بزرگ‌تر از یک نشان می‌دهد مبلغ اولیه پیمان بیشتر از برآورد کارفرماست.
۹. ضریب برابر یک نشان‌دهنده برابری مبلغ اولیه پیمان و برآورد کارفرماست.
۱۰. ضریب کوچک‌تر از یک نشان می‌دهد مبلغ اولیه پیمان کمتر از برآورد کارفرماست.
۱۱. ضریب پیمان در محاسبه نرخ پیمان مطابق بند «هـ»
ماده ۱۴ کاربرد دارد.
۱۲. ضریب پیمان با سایر ضرایب فهرست بها تفاوت دارد.
دام آزمونی اول ـ جابه‌جایی صورت و مخرجرابطه صحیح:
K = مبلغ اولیه پیمان / مبلغ برآورد هزینه اجرای کار
بنابراین، تقسیم برآورد هزینه اجرای کار بر مبلغ اولیه پیمان نادرست است.
دام آزمونی دوم ـ استفاده از مبلغ نهایی پیماندر تعریف ضریب پیمان، مبلغ نهایی پیمان ملاک محاسبه نیست.
دام آزمونی سوم ـ اشتباه در تفسیر ضریب بزرگ‌تر یا کوچک‌تر از یکضریب بزرگ‌تر از یک به معنای بیشتر بودن مبلغ اولیه پیمان از برآورد کارفرما و ضریب کوچک‌تر از یک به معنای کمتر بودن آن است.
دام آزمونی چهارم ـ اشتباه گرفتن اختلاف مبلغ و درصد اختلافبرای محاسبه درصد اختلاف مبلغ اولیه پیمان نسبت به برآورد کارفرما می‌توان از رابطه زیر استفاده کرد:
درصد اختلاف = (K − ۱) × ۱۰۰
بنابراین، برای ضریب ۰٫۹۰، اختلاف برابر منفی ۱۰ درصد و برای ضریب ۱٫۱۰، اختلاف برابر مثبت ۱۰ درصد است.
نتیجه آموزشی:مطابق بند «د»
ماده ۱۴ شرایط عمومی پیمان، نشریه ۴۳۱۱، ضریب پیمان از تقسیم مبلغ اولیه پیمان بر مبلغ برآورد هزینه اجرای کار محاسبه می‌شود.
این ضریب، رابطه مبلغ اولیه پیمان با برآورد کارفرما را مشخص می‌کند و در محاسبات نرخ پیمان نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بنابراین، شناخت دقیق دو مبلغ تشکیل‌دهنده این نسبت و تفاوت آنها با مبلغ نهایی پیمان، برای حل سؤالات آزمونی و انجام محاسبات پیمان ضروری است.
