در هر خانوار معمولی، زوج به عنوان سرپرست و سایر اشخاص خانوار به عنوان عضو محسوب میشوند. شرایط تغییر سرپرست و اعضای خانوار به شرح زیر است:
۱ - ازدواج: در صورتی که هریک از اعضای خانوار ازدواج دائم یا منقطع ثبت‌شده در دفاتر اسناد رسمی نماید، از عضویت خانوار پیشین کسر می‌شود. زوج و زوجه، خانوار جدید با سرپرستی زوج و عضویت زوجه را تشکیل می‌دهند.
تبصره۱(اصلاحی ۱۴۰۱) - در صورتی که مرد قبل از ازدواج، سرپرست خانوار و فاقد همسر یا فرزند باشد، زوجه به عنوان عضو به خانوار وی افزوده می‌شود و چنانچه دارای همسر یا فرزند باشد، زوجه جدید و زوج، خانوار جدیدی به سرپرستی زوج و عضویت زوجه تشکیل می‌دهند.
تبصره۲ - در صورتی که زن قبل از ازدواج، سرپرست خانوار باشد، آن خانوار منحل شده و خانم و اعضای خانوار منحل شده به عضویت خانوار جدید با سرپرستی زوج در می‌آیند.
۲ - طلاق در ازدواج دائم، انقضا یا بذل مدت در ازدواج منقطع: در صورت وقوع طلاق در ازدواج دائم یا انقضا یا بذل مدت در ازدواج منقطع ثبت‌شده در دفاتر اسناد رسمی، زوجه از خانوار قبلی منفک شده و در صورتی که سن وی بالای (۱۸) سال تمام باشد، خانوار جدیدی به سرپرستی وی تشکیل می‌شود. در صورتی که سن زوجه کمتر از (۱۸) سال باشد، زوجه به عنوان عضو به خانوار قبل از ازدواج منجر به طلاق اضافه می‌شود.
تبصره (الحاقی ۱۴۰۱)– در ازدواجهای مجددی که منجر به طلاق یا بذل مدت ازدواج میشوند زوجه و فرزندانی از ایشان که رابطه نسبی با زوج ندارند از خانوار قبلی منفک شده زوجه و فرزندان وی به خانوار قبل از ازدواج منجر به طلاق اضافه میشوند
۳ - ولادت: در صورتی که سرپرست یا هریک از اعضای خانوار صاحب فرزند شود، فرزند جدید به عنوان عضو به خانوار اضافه می‌شود، مشروط به آنکه حضانت فرزند با شخص دیگری نباشد.
۴ - حضانت: در صورتی که بر اساس قوانین و مقررات یا احکام صادره از مراجع قضایی یکی از والدین یا شخص دیگری عهده‌دار حضانت فرزند شود، محضون به عنوان عضو به خانوار حاضن اضافه می‌شود. ۵(اصلاحی ۱۴۰۱) - قیمومیت: در صورتی که بر اساس رای صادره از مراجع قضایی برای فردی قیم مشخص شود، مشروط بر آنکه تحت حضانت شخص ثالثی نباشد، مولی‌علیه به عنوان عضو به خانوار قیم افزوده می‌شود.
در شرایطی که قیم سرپرست چند خانوار باشد، امکان اضافه کردن مولی علیه به هر خانواری که مدنظر سرپرست خانوار است وجود خواهد داشت.
۶ - فوت: در صورت فوت هر یک از اعضای خانوار، شخص متوفی از خانوار کسر می‌گردد.
در صورت فوت سرپرست خانوار، شخص متوفی از خانوار کسر و یک نفر از اعضای خانوار بر اساس اولویت‌های زیر به عنوان سرپرست محسوب می‌شود:
الف - زوج متوفی.
ب - زوجه متوفی.
پ - بزرگترین فرزند پسر متوفی مشروط بر آنکه سن وی بالای (۱۸) سال باشد.
ت - بزرگترین فرزند دختر متوفی مشروط بر آنکه سن وی بالای (۱۸) سال باشد.
ث - بزرگترین عضو بالای (۱۸) سال خانوار.
ج - حکم مرجع قضایی.
۷ - در موارد زیر سرپرست خانوار تغییریافته و یکی دیگر از اعضای خانوار به عنوان سرپرست محسوب می‌شود:
الف - در صورتی که سرپرست خانوار به طور رسمی یکی دیگر از اعضای خانوار را با توافق یکدیگر به عنوان سرپرست مشخص نماید.
ب - در صورت حجر و غائب و مفقودالاثرشدن سرپرست خانوار با حکم مراجع قضایی.
پ - وجود حکم مرجع قضایی مبنی بر بدسرپرستی و تعیین سرپرست جدید. ۸ (اصلاحی ۱۴۰۱) - در موارد زیر بنا به درخواست سرپرست یا عضو خانوار، امکان تشکیل خانوار جدید بدون وقوع واقعه ازدواج وجود خواهد داشت: متن سابق: در موارد زیر اعضای خانوار امکان تشکیل خانوار جدید را بدون وقوع واقعه ازدواج خواهند داشت:
الف - ناسازگاری هریک از اعضای بالای (۱۸) سال خانوار با سرپرست با حکم مراجع قضایی.
ب - وسع اقتصادی اعضای بالای (۱۸) سال.
پ - در صورت خروج از تحت قیمومت با حکم مراجع قضایی.
تبصره۱ - در خانوارهایی که از اشخاص ایرانی و غیرایرانی تشکیل شده‌اند، یک نفر از اشخاص ایرانی بر اساس اولویت‌های بند (۶) این ماده وظیفه سرپرستی را بر عهده خواهد داشت.
تبصره۲ - در موارد تغییر سرپرست خانوار، سرپرست جدید باید بالای (۱۸) سال و غیرمحجور باشد. در صورت عدم وجود عضو بالای (۱۸) سال و غیرمحجور در خانوار و تا زمان تعیین سرپرست از طرف مراجع صاحب صلاحیت، خانوار مذکور بدون سرپرست تلقی می‌شود.
تبصره۳ - سایر مصادیق به همراه سازوکار اجرایی این ماده از جمله نحوه ثبت‌نام متقاضیان جدید، مستندات و اقلام اطلاعاتی لازم و موارد جزئی مربوط به قواعد و ضوابط تعیین یا تغییر اعضا و سرپرست خانوار طی دستورالعمل‌هایی، توسط کارگروهی که با مسئولیت وزارت و عضویت نمایندگانی از سازمان و وزارتخانه‌های راه و شهرسازی، امور اقتصادی و دارایی، ارتباطات و فناوری اطلاعات، اطلاعات، امور خارجه، سازمان برنامه و بودجه کشور و سازمان اداری و استخدامی کشور و کمیته امداد امام خمینی (ره) تشکیل می‌شود، تهیه و ابلاغ می‌گردد. مصوبات کارگروه با ابلاغ وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در تعیین خانوار و سرپرست آن ملاک عمل خواهد بود.