در انتخاب مصالح عایق حرارتی ساختمان، علاوه بر عملکرد حرارتی، دوام، مقاومت در برابر آتش و شرایط اجرایی، باید خطرات احتمالی مصالح برای سلامت انسان نیز بررسی شوند.
بعضی مواد با وجود برخورداری از ویژگی‌های حرارتی مناسب، ممکن است به دلیل مخاطرات جدی بهداشتی برای استفاده در ساختمان مناسب نباشند.
آزبست از مهم‌ترین نمونه‌های این مواد است.
۱. حکم مقررات ملی درباره آزبستمطابق
بند ۵-۱۳-۴-۱-۳ مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان، ویرایش پنجم (۱۳۹۶)، استفاده از الیاف آزبستی در ساخت فرآورده‌های عایقکاری حرارتی به دلیل خطرات آن برای سلامتی انسان ممنوع است.
این حکم نشان می‌دهد که انتخاب مصالح ساختمانی صرفاً بر اساس ویژگی‌های حرارتی یا مکانیکی آنها انجام نمی‌شود و ایمنی بهداشتی نیز یکی از الزامات اساسی است.
۲. آزبست چیست؟آزبست نام گروهی از مواد معدنی طبیعی با ساختار الیافی است.
این مواد به دلیل ویژگی‌هایی مانند مقاومت در برابر حرارت، در گذشته در ساخت برخی عایق‌ها، پوشش‌های مقاوم در برابر حرارت و محصولات ساختمانی کاربرد داشته‌اند.
آزبست دارای انواع مختلفی است که کریزوتیل یا آزبست سفید یکی از شناخته‌شده‌ترین آنهاست.
مطابق ارزیابی سازمان جهانی بهداشت و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان، تمام انواع آزبست برای انسان سرطان‌زا هستند.
۳. مهم‌ترین خطرات بهداشتی آزبستمهمترین مسیر تماس خطرناک با آزبست، استنشاق الیاف معلق آن در هواست.
این الیاف ممکن است هنگام تخریب، برش، سوراخ‌کاری، تعمیر یا جابه‌جایی مصالح حاوی آزبست آزاد شوند.
تماس تنفسی با الیاف آزبست می‌تواند موجب بیماری‌های مهمی مانند موارد زیر شود:
۱. سرطان ریه.
۲. مزوتلیوما.
۳. آزبستوز یا فیبروز ریوی ناشی از آزبست.
۴. سرطان حنجره و تخمدان.
بعضی از این بیماری‌ها ممکن است پس از دوره نهفتگی طولانی آشکار شوند.
۴. پشم‌های معدنی و تفاوت آنها با آزبستپشمهای معدنی متداول ساختمانی شامل پشم سنگ، پشم شیشه و پشم سرباره هستند.
این مصالح از نظر ترکیب، روش تولید و ویژگی‌های الیاف با آزبست تفاوت دارند.
پشم سنگ معمولاً از مواد معدنی سنگی تولید می‌شود.
پشم شیشه از مواد شیشه‌ای ساخته می‌شود.
پشم سرباره نیز از فرآوری سرباره مذاب و تبدیل آن به الیاف به دست می‌آید.
این مصالح در عایقکاری حرارتی و صوتی ساختمان کاربرد دارند.
بااین‌حال، هنگام حمل، برش و نصب آنها باید شرایط ایمنی و بهداشت حرفه‌ای رعایت شود.
۵. مقایسه طبقه‌بندی سرطانزاییآژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) مواد را بر اساس شواهد مربوط به سرطان‌زایی طبقه‌بندی می‌کند.
در این نظام:
گروه ۱: سرطان‌زا برای انسان.
گروه ۳: غیرقابل طبقه‌بندی از نظر سرطان‌زایی برای انسان بر اساس شواهد موجود.
آزبست در گروه ۱ قرار دارد.
در ارزیابی جلد ۸۱ IARC، پشم سنگ، پشم شیشه عایقکاری و پشم سرباره متداول در گروه ۳ قرار گرفته‌اند.
باید توجه داشت که گروه ۳ به معنای اثبات بی‌خطر بودن ماده نیست.
همچنین همه الیاف معدنی مصنوعی طبقه‌بندی یکسانی ندارند؛ برای مثال، بعضی الیاف سرامیکی نسوز و الیاف شیشه‌ای ویژه در گروه ۲B قرار گرفته‌اند.
۶. اهمیت ایمنی در نصب عایق‌های معدنیاگرچه پشم‌های معدنی متداول با آزبست یکسان نیستند، هنگام نصب آنها ممکن است گردوغبار و الیاف آزاد شوند.
این مواد می‌توانند موجب تحریک پوست، چشم و دستگاه تنفسی شوند.
بنابراین، رعایت مواردی مانند کنترل گردوغبار، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی متناسب با خطر و پیروی از دستورالعمل ایمنی محصول ضروری است.
۷. ملاحظات تعمیر و تخریب ساختمان‌های قدیمیدر ساختمان‌های قدیمی ممکن است مصالح حاوی آزبست وجود داشته باشند.
در صورت احتمال وجود آزبست، پیش از شروع عملیات تخریب یا تعمیر باید نوع مصالح و خطرات احتمالی ارزیابی شوند.
تشخیص و مدیریت مصالح مشکوک به آزبست باید توسط اشخاص یا مراکز دارای صلاحیت انجام شود.
از برش، تخریب یا جابه‌جایی خودسرانه مصالح مشکوک به آزبست باید خودداری کرد.
۸. نکات کلیدی آزمونی۱.
بند ۵-۱۳-۴-۱-۳ مبحث پنجم، مستند ممنوعیت استفاده از الیاف آزبستی در ساخت فرآورده‌های عایقکاری حرارتی است.
۲. دلیل ممنوعیت آزبست، مخاطرات شناخته‌شده آن برای سلامت انسان است.
۳. آزبست در گذشته به دلیل مقاومت حرارتی مناسب در تولید برخی عایق‌ها استفاده می‌شد.
۴. تمامی انواع آزبست، از جمله کریزوتیل، برای انسان سرطان‌زا شناخته شده‌اند.
۵. آزبست در گروه ۱ طبقه‌بندی IARC قرار دارد.
۶. پشم سنگ، پشم شیشه عایقکاری و پشم سرباره متداول در ارزیابی جلد ۸۱ IARC در گروه ۳ قرار گرفته‌اند.
۷. گروه ۳ به معنای اثبات بی‌خطر بودن یک ماده نیست.
۸. برخی الیاف معدنی مصنوعی ویژه، طبقه‌بندی سرطان‌زایی متفاوتی دارند.
۹. هنگام نصب پشم‌های معدنی متداول باید ملاحظات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای رعایت شود.
۱۰. مقاومت حرارتی مناسب یک ماده، به‌تنهایی برای مجاز بودن استفاده از آن کافی نیست.
۱۱. در تعمیر و تخریب ساختمان‌های قدیمی باید احتمال وجود مصالح حاوی آزبست بررسی شود.
۱۲. منع استفاده از الیاف آزبستی در ساخت عایق‌های حرارتی را نباید با ملاحظات ایمنی نصب پشم‌های معدنی متداول یکسان دانست.
نتیجه آموزشی:مطابق
بند ۵-۱۳-۴-۱-۳ مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان، استفاده از الیاف آزبستی در ساخت فرآورده‌های عایقکاری حرارتی به دلیل خطرات آن برای سلامتی انسان ممنوع است.
پشم سنگ، پشم شیشه و پشم سرباره متداول با آزبست تفاوت دارند؛ بااین‌حال، استفاده از آنها نیز باید با رعایت استانداردهای محصول و الزامات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای انجام شود.
بنابراین، در انتخاب عایق‌های حرارتی ساختمان، ایمنی سلامت انسان باید در کنار عملکرد فنی مصالح مورد توجه قرار گیرد.